„Obiekt wart jest zachowania dla przyszłych pokoleń”. Treść dezyderatu posłów do premiera

„(…) stopień degradacji jest już tak zaawansowany, że kolejnej zimy może już większość budynków nie przetrwać, gdyż dachy hal wachlarzowych grożą ostatecznym zawaleniem” – alarmują w piśmie do Donalda Tuska posłowie z Komisji Infrastruktury i wzywają premiera do utworzenia Narodowego Muzeum Kolejnictwa na bazie parowozowni w Gnieźnie. Prezentujemy pełną treść dokumentu.

„To miejsce zasługuje na ochronę i nowe życie. Narodowe Muzeum Kolejnictwa może stać się przestrzenią, która połączy historię polskiej kolei z historią pierwszej stolicy Polski. To także szansa na rozwój turystyki, edukacji i lokalnej gospodarki” – komentuje dezyderat podjęty przez posłów z sejmowej komisji Paulina Hennig-Kloska, ministra Klimatu i Środowiska, która przesłała do redakcji dokument.

Treść dezyderatu:

„Dezyderat Komisji Infrastruktury do Prezesa Rady Ministrów w sprawie utworzenia Muzeum Kolejnictwa w Gnieźnie

Komisja Infrastruktury w dniach 26 i 27 listopada 2025 r. pracowała w na terenie województwa Wielkopolskiego. W czasie prac, posłanki i posłowie wizytowali teren zabytkowej parowozowni w Gnieźnie zapoznając się z działalnością organizacji społecznych, propozycjami środowisk gospodarczych i samorządu gnieźnieńskiego w zakresie utrzymania tego unikalnego zabytku techniki. Biorąc pod uwagę przestawiane parlamentarzystom informacje i materiały, wsłuchując się w głos środowisk samorządowych, społecznych i gospodarczych oraz po przeprowadzonych dyskusjach członkowie Komisji postulują o:

utworzenie Muzeum Kolejnictwa na terenie zabytkowej parowozowni w Gnieźnie.

Rok 2026 jest rokiem jubileuszowym, w którym Polskie Koleje Państwowe świętują 100-lecie swojego istnienia. Zabytkowa parowozownia, która istnieje od ponad 150 lat, jest największym tego typu obiektem w Europie. Gniezno ze względu na początki państwa polskiego pełni ważną funkcję historyczno-turystyczną. Położenie miasta przy drogach krajowych DK5 i DK15, w sąsiedztwie A2 (20 km) oraz na trasie kolejowej między Poznaniem a Inowrocławiem, daje duże możliwości dojazdu turystów z każdej strony kraju. Trasa Poznań-Gniezno jest 20-tą najbardziej uczęszczaną trasą kolejową w Polsce, którą rocznie przejeżdża ponad 1 mln pasażerów. Utworzenie muzeum, umożliwiłoby uświetnienie obchodów 100-lecia PKP, przy jednoczesnym uratowaniu zabytkowej substancji infrastrukturalnej, jak i ruchomej, w idealnie do tego przystosowanej przestrzeni. Szczególnie martwi nas fakt, że na portalu branżowym pojawił się artykuł informujący o chęci sprzedaży kompleksu przez PKP, co może w sposób komercyjny wpłynąć na bezpowrotną utratę kompleksu największych hal wachlarzowych w Europie.

Na mocy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 24 września 1926 r., powołano Polskie Koleje Państwowe. W związku z powyższym, w 2026 roku, obchodzimy 100-tną rocznicę powołania polskich kolei i jest to wspaniała okazja do uświetnienia jubileuszu, poprzez powołanie Centralnego (Narodowego) Muzeum Kolejnictwa w Gnieźnie. Wykorzystanie zabytkowego kompleksu gnieźnieńskiej parowozowni do upamiętnienia stuletniej historii kolejnictwa, pozwoli na zamknięcie pewnego rozdziału i na symboliczne przejście do nowoczesnej kolei, łączącej nie tylko najważniejsze ośrodki w kraju, ale też miasta w Europie. Dzięki centralnemu położeniu dworców w największych miastach Europy, kolej przy odpowiedniej infrastrukturze liniowej, stanie się dużo bardziej atrakcyjnym środkiem transportu od lotnictwa, które często bazuje na portach położonych w pewnej odległości od centrów miast, co sumarycznie wydłuża czas podróżowania.Natomiast w Gnieźnie pozostanie duch dziedzictwa sprzed epoki nowoczesnych i szybkich kolei.

Historia kolejnictwa na ziemiach polskich sięga połowy XIX wieku, kiedy to otwarto pierwszy odcinek kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Równolegle na terenach zaboru pruskiego, rozwijały się dzięki m.in. prywatnym kompaniom linie i stacje przeładunkowe, związane z intensywnym rozwojem gospodarczym regionu. W tym czasie powstał ważny węzeł przeładunkowy w Gnieźnie, wraz z oddanym w 1875 roku do użytku zapleczem eksploatacyjnym parowozów. Dał on początek gnieźnieńskiej parowozowni, która swój intensywny rozwój przeżywała na przełomie XIX i XX wieku oraz w latach 40-tych XX wieku, umożliwiając naprawy eksploatacyjne parowozów aż do 2009 roku. Od tego czasu cały kompleks stoi narażony na erozję i tylko dzięki grupie zapaleńców ze Stowarzyszenia Parowozownia Gniezno, trwa zabezpieczony, jednocześnie umożliwiając miłośnikom kolei zwiedzanie dostępnych, wybranych i niezagrażających elementów infrastruktury. Udostępnienie zwiedzającym obiektu i wystawy przygotowanej przez Stowarzyszenie, pozwala na bieżące utrzymanie obiektu dzięki zaangażowaniu wolontariuszy.

Aktualnie kompleks mieści się na 7,25 ha (łącznie 20 ha z terenami niezbudowanymi) i składa się z 2 hal wachlarzowych na 24 i 28 stanowiskobsługi parowozów, zabytkowej nastawni, żurawia, komina, wieży ciśnień i wielu budynków stanowiących ogromny kompleks naprawczy, największy w Europie. Hale wachlarzowe posiadają działające do dzisiaj obrotnice i stanowią najwartościowsze rozwiązania pamiętające czasy zaborów, 20-lecia międzywojennego i wielkiej rozbudowy projektu „Otto” lat 40-tych. W podobnych obiektach ulokowano muzeum techniki w Berlinie.

Stan techniczny obiektu jest katastrofalny. W większości zabudowań, nastąpiło zawalenie się stropów i części dachowych. Deszcz, śnieg i wichury, niszczą zabytkowe hale wachlarzowe. Stały kontakt z Miejskim Konserwatorem Zabytków, liczne nakazy kierowane w stronę PKP, pozwalały dotychczas na działalność Stowarzyszeniu ratującemu resztę zabytkowej substancji. Jednak stopień degradacji jest już tak zaawansowany, że kolejnej zimy może już większość budynków nie przetrwać, gdyż dachy hal wachlarzowych grożą ostatecznym zawaleniem.

Miasto Gniezno wraz z całym regionem ma ogromny potencjał turystyczny. Znajduje się w nim najstarsza w Polsce katedra – Bazylika Prymasowska ze słynnymi Drzwiami Gnieźnieńskimi, zwana „Matką Polskich Katedr”, Muzeum Początków Państwa Polskiego, Trakt Królewski i wiele innych zabytków z okresu średniowiecza. W Gnieźnie koronowano pięciu pierwszych królów Polski, stąd Sejm RP uchwalił 24 lipca 2024 r. rok 2025 – Rokiem Milenium Koronacji Dwóch Pierwszych Królów Polski w Gnieźnie. W kwietniu 2025 roku, w Gnieźnie odbyły się uroczyste obrady Sejmu i Senatu RP z gościnnym udziałem Prezydenta RP i Rządu. Przez cały rok, aż do grudnia trwały obchody, co bezpośrednio przełożyło się na prawie trzykrotny wzrost ruchu turystycznego. Ze wstępnych szacunków można określić, że Gniezno odwiedziło prawie 500 tyś. osób, w tym wielu obcokrajowców, szczególnie z Niemiec i Czech (tu szczególnie przyczyniło się otwarcie linii Baltic Express Praga – Gdynia z przystankiem w Gnieźnie). Gniezno jest sercem Szlaku Piastowskiego – najważniejszego szlaku turystycznego w regionie. Stworzenie muzeum kolejnictwa, umożliwiłoby wykorzystanie w synergiczny sposób infrastruktury turystycznej regionu, umożliwiając miłośnikom kolei zapoznanie się z początkami Polski, jak i miłośnikom średniowiecza pozostanie w mieście na kolejny dzień w związku z atrakcjami związanymi z historią kolei. W ramach środków unijnych, w 2026 roku jest realizowany projekt pt. Obchody tysiąclecia pierwszych koronacji królewskich – rozbudowa i modernizacja Traktu Królewskiego w Gnieźnie, w ramach Działania 7.3 Kultura i turystyka z Funduszy europejskich na wielkopolskie inicjatywy lokalne, w związku z którym powstanie kolejna trasa turystyczna – trakt wideomappingu (w pięciu lokalizacjach miasta, po zmroku będą wyświetlane wideomappingi o tematyce historycznej tak, aby turysta mógł przejść w stałych odstępach czasowych i wszystkie seanse obejrzeć). Będzie to pierwsza taka trasa turystyczna w Polsce.

Region Pojezierza Gnieźnieńskiego charakteryzuje się mnogością jezior i atrakcji przyrodniczych. Aktualnie realizowane są ścieżki rowerowe, łączące miasto z atrakcyjnymi przyrodniczo terenami. W niedużej odległości znajduje się Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, Muzeum Archeologiczne w Biskupinie, czy też Aglomeracja Poznańska (35-40 minut jazdy pociągiem/samochodem). W pobliżu kompleksu parowozowni, znajduje się stacja główna kolei wąskotorowej, która mogłaby być uzupełnieniem nowo powstałego muzeum kolejnictwa. Kolejka wąskotorowa prowadzi do Anastazewa (38 km), jednak ze względu na stan torów, aktualnie jako atrakcja turystyczna użytkowana jest na odcinku ok. 3 km do stacji Jelonek. Modernizacja Gnieźnieńskiej Kolei Wąskotorowej dopełniłaby ideę muzeum, poprzez przejazdy turystów prawdziwym parowozem.

Utworzenie Muzeum Kolejnictwa w Gnieźnie, umożliwi też zebranie zasobu ruchomego taboru z całej Polski. Wiele stowarzyszeń pasjonatów w kraju jest w posiadaniu ruchomości, które chętnie przekażą na potrzeby muzeum, gdyż ważne jest odpowiednie zabezpieczenie i udostępnienie zwiedzającym jako spuścizny historycznej dziedzictwa kolejowego. Funkcję kulturotwórczą muzeum mogą też tworzyć sale warsztatowe, wystawy czasowe czy też wydarzenia kulturalne realizowane w obiektach. Zabytkowa parowozownia jest idealnym miejscem dla idei muzealno-kulturalnej w nowoczesnym wydaniu. Utworzenie wystawy w duchu „Od pary do wodoru” może być pięknym otwarciem nowego rozdziału w historii kolejnictwa w Polsce, posiadającym jednocześnie walor edukacyjny w obiekcie, który już jest i wart jest zachowania dla przyszłych pokoleń. Umiejscowienie muzeum w Gnieźnie umożliwi zachowanie zabytkowej substancji, która zawiera historię kolei na naszych ziemiach i jest największym tego typu kompleksem w Europie. Miasto Gniezno ze swoją legendarną pozycją na turystycznej mapie Polski idealnie do tego się nadaje.

Biorąc pod uwagę przedstawione argumenty przemawiające za podjęciem decyzji, Komisja Infrastruktury zwraca się z prośbą o utworzenie Muzeum Kolejnictwa na terenie zabytkowej parowozowni w Gnieźnie”.