Pięć lat Muzeum Polskich Organów Elektronicznych w Gnieźnie

Gdy w 2020 roku decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego rodzinna inicjatywa została wpisana do wykazu muzeów, mało kto spodziewał się, że zaledwie kilka lat później Gniezno stanie się stolicą polskich organów elektronicznych.

Dzięki pracy Wandy, Jacka, Macieja i Dawida Jungów, ocalono fragment polskiej kultury muzycznej i technicznej, a Gniezno może dziś poszczycić się największym na świecie zbiorem elektrofonów klawiszowych polskiej produkcji (organy elektroniczne, syntezatory, keyboardy, klawiatury sterujące MIDI), liczącym ponad sto różnych modeli (dziecięcych, młodzieżowych i estradowych). Choć stałą siedzibą muzeum pozostają Winiary przy ul. Gdańskiej, ważną część działalności i ekspozycji od dwóch lat przenosi się także do centrum miasta, do Starego Ratusza przy ul. Chrobrego, gdzie prezentowane są wystawy czasowe, często przygotowywane specjalnie na Noc Muzeów lub Noc Bibliotek.

::attachment{"type":"image","item_id":"47529", "alt":"zdjęcie", "title":"", "longSide":"800"}

Każdy instrument z własną opowieścią

Jungowie zbierają instrumenty muzyczne od ponad dwudziestu lat, do ich zbiorów trafiały organy z BFA, Unitry, Eltry oraz niewielkich spółdzielni inwalidzkich, czy nawet unikalne prototypy, zachowane w jednym egzemplarzu. Niektóre instrumenty wymagały renowacji, inne od razu gotowe były do prezentacji koncertowej. Każdy z nich jest świadectwem złotej ery polskiej elektroniki muzycznej, dlatego dotychczas gnieźnieńskie zbiory prezentowano m.in. w Teleexpressie, TVP Info, a Polskie Radio Trójka zrealizowało osobny reportaż.

::attachment{"type":"image","item_id":"47532", "alt":"zdjęcie", "title":"", "longSide":"800"}

Epoka Transiston AB-1 i AB-1P - narodziny polskiej elektroniki w Bydgoskiej Fabryce Akordeonów

Jedną z najważniejszych części kolekcji muzealnej jest zespół instrumentów z przełomowej epoki Transistonów, modeli AB-1 oraz AB-1P, produkowanych pod koniec lat 60. XX w. przez Bydgoską Fabrykę Akordeonów (BFA). To właśnie te konstrukcje otworzyły w Polsce erę nowoczesnej elektroniki muzycznej, przenosząc krajowy przemysł instrumentów z technologii lampowej w świat układów tranzystorowych. Muzeum posiada kilka egzemplarzy z tej serii, zarówno klasyczne, estradowe wersje, jak i niezwykle rzadką wersję gabinetową, wykonaną z drewna klonowego. Ten ostatni instrument jest jednym z najpiękniejszych przykładów polskiego designu przemysłowego tamtego okresu: elegancki, monumentalny, zaprojektowany z myślą o zastosowaniach domowych lub studyjnych, a jednocześnie zachowujący wszystkie cechy technologiczne przełomowego modelu AB-1P.

Wersje estradowe trafiały do zespołów muzyki rozrywkowej końcówki lat 60. i to w nich wielu polskich muzyków po raz pierwszy zetknęło się z brzmieniem prawdziwego organowego tranzystora. Te instrumenty wyróżniało klarowne brzmienie, możliwość łączenia rejestrów, wbudowane efekty (vibrato, reverb) oraz charakterystyczna, pełna polifonia, dzięki której Transistony mogły konkurować z konstrukcjami takich firm jak Vox, Farfisa czy Hohner.

Transiston AB-1 i AB-1P to przede wszystkim ikony narodzin polskiej elektroniki scenicznej. Właśnie dzięki nim wielu artystów mogło eksperymentować z dźwiękiem, tworzyć pierwsze aranżacje popowe i big-beatowe, a polska publiczność po raz pierwszy słyszała "elektronowy organ" w wydaniu estradowym. To właśnie z tymi organami zadebiutowała w 1969 z zespołem ABC Halina Frąckowiak.

::attachment{"type":"image","item_id":"47535", "alt":"zdjęcie", "title":"", "longSide":"800"}

Unitra B-2k - rzadkość w wersji konsola

Po Transitonach zaczęto produkować nowoczesne Byfakordy B-1, które trafiały wyłącznie na eksport. W 1973 BFA została przejęta przez Unitrę Eltrę, których wielkim sukcesem okazały się modele B-1 oraz B-2 z dwoma manuałami, hybrydy z pogranicza świata organów elektronicznych i rodzącej się epoki syntezatorów. W gnieźnieńskich zbiorach muzealnych znajdują się dwa egzemplarze modelu B-2k, których łącznie wyprodukowano kilkanaście sztuk. To jeden z niewielu polskich instrumentów klawiszowych w wersji konsola, z rozbudowaną sekcją rytmiczną. Według jednej z anegdot powstały zupełnie przypadkiem, gdy na kontrolę do Unitry przyjechał jakiś kacyk z Warszawy i złościł się: Towarzysze, tak nie może być, na Zachodzie robią wielkie i ciężkie, wy nie możecie? No i zrobiono szybko B-2k, na których zakup w tamtym czasie przeciętny robotnik musiałby pracować około sześciu lat.

Ale polskie syntezatory to nie tylko bydgoska Unitra Eltra, również w małych ośrodkach produkowano interesujące modele, jak ZESI OW-2 Turbo, małe combo. Produkowane przez Zakłady Elektroniczne Spółdzielni Inwalidów w Nowem organy to dziś prawdziwa rzadkość. Spółdzielnia słynęła z konstrukcji prostych, funkcjonalnych i zaskakująco dobrych brzmieniowo instrumentów. Model wyposażono m.in. w: 5-oktawową klawiaturę, rejestry solowe, pełną polifonię, efektowny głos basowy i sekcję akompaniującą z klasycznymi brzmieniami fletowymi. W czasach PRL-u były to instrumenty marzeń młodych zespołów rozrywkowych. W muzeum znajduje się również ostatni znany egzemplarz stereofonicznych organków dziecięcych Beata MU-5, produkowana przez Spółdzielnię Motousługa w Warszawie, a także niezwykle rzadki syntezator MA-101 produkowany w Tychach, który w brzmieniu przypomina kultowego Hammonda.

::attachment{"type":"image","item_id":"47541", "alt":"zdjęcie", "title":"", "longSide":"800"}

Eltra Eltronic 109 (nr seryjny 00001) - perła polskiej elektroniki

Wśród najcenniejszych syntezatorów w zbiorach muzeum znajduje się absolutna rzadkość: Eltra Eltronic 109 z numerem seryjnym 00001. To pierwszy egzemplarz tego modelu, symboliczny początek jednej z najważniejszych linii polskich instrumentów elektronicznych produkowanych przez bydgoską Eltrę. Ten wyjątkowy instrument, opisany także w dokumentacji muzealnej jako unikatowy, jest jednym z najcenniejszych obiektów w kategorii syntezatorów wczesnej generacji. Eltronic 109 słynie z charakterystycznego, analogowego brzmienia oraz z rozbudowanego zestawu możliwości modulacyjnych, które zapewniły mu popularność wśród muzyków estradowych lat 80. Instrument w wersji muzealnej jest w pełni sprawny, dzięki czemu podczas koncertów i pokazów pozwala usłyszeć brzmienia, które kształtowały minioną muzyczną epokę.

::attachment{"type":"image","item_id":"47553", "alt":"zdjęcie", "title":"", "longSide":"800"}

Prototyp Eltronic 101R - niezwykły keyboard

Kolejnym klejnotem w kolekcji jest prototyp Eltronic 101R, instrument niemal nieznany szerszej publiczności, zachowany w muzeum jako jeden z nielicznych dowodów na innowacyjność polskiej myśli technicznej. Model 101R powstał jako wczesny eksperyment bydgoskiej Eltry, łączący funkcje keyboardu oraz rozbudowanej sekcji rytmicznej z automatami perkusyjnymi. Jak na ówczesne realia była to konstrukcja wyjątkowo zaawansowana: rytmy wbudowane w instrument nie tylko akompaniowały, lecz także mogły być modulowane w czasie rzeczywistym, co pozwalało tworzyć pierwsze w Polsce próby elektronicznych aranżacji bez udziału sekcji instrumentalistów.

Co dalej?

Muzeum zapowiada dalsze prace konserwatorskie, rozwój biblioteki, a także kolejne wystawy w Starym Ratuszu. W planach znajduje się również rozbudowa programu koncertowego oraz publikacje naukowe poświęcone historii polskiej elektroniki muzycznej.

Instytucja nie ustaje w misji przywracania do życia instrumentów, które tworzyły krajobraz dźwiękowy polskich domów, szkół muzycznych, scen i rozgłośni radiowych w drugiej połowie XX wieku. Muzeum wręcza również Nagrodę "Gloria Musicorum", przyznawaną artystom i animatorom współpracującym z instytucją, dotychczas to wyróżnienie otrzymali m.in. Irmina Kosmala, dr Jarosław Bogacz, zespół Père-Lachaise oraz Jakub Polaczyk z Nowego Jorku.

Obecnie muzeum to nie tylko miejsce dla kolekcjonerów i pasjonatów instrumentów vintage, lecz także dla każdego, kto chce usłyszeć i zobaczyć, jak wyglądało "polskie brzmienie".

^{(Muzeum Polskich Organów Elektronicznych, opr. AK)}

::attachment{"type":"gallery","item_id":"28989", "template": "thumb3"}